18. 1863-1866 cı illər arası yazmış olduğu "kəmalüddövlə məktubları" (tam adı: "hindistan şahzadəsi kəmalüddövlənin iran şahzadəsi cəmalüddövləyə yazdığı üç məktub və cəmalüddövlənin ona göndərdiyi cavab") adlı fəlsəfi əsərində dinə, xüsusən islama qarşı kəskin tənqidi fikirləriylə görüntüyə gələn görkəmli azərbaycan filosofu, dramaturqu. axundov təkcə "kəmalüddövlə məktubları" adlı əsərində deyil, həmçinin komediyalarında da islama qarşı tənqidi mövqe sərgiləyir. o, dinlərin mənşəyi və onların yaranması haqqında yazırdı ki, əslində din anlayışı insanlarən şüurunda suni şəkildə yaradılmışdır. dinin əmələ gəlməsində ən ali qüvvə kimi təqdim olunan tanrının heç bir müdaxiləsi yoxdur. o, həmçinin islamı despotizm və cəhalətdə suçlayaraq onu mədəni tərəqqiyə inkşafa mane olan qüvvə kimi göstərirdi. ərəb dünyasını misal gətirərək deyirdi ki, indi dünyada ərəblərdən qara günlü, geriqalmış millət yoxdur. islam ərəb dünyasında bərqərar olduqdan sonra burada durğunluq hökm sürür, xalq bütün sahələrdə uçuruma irəliləyir. bəlkə əvvəlki inanclarında qalsaydılar, bu acınacaqlı vəziyyətlə üzləşməzdilər. həmçinin mütəffəkkir islamda cəhənnəm anlayışına da toxunaraq, onu şərh edirdi. filosofun nəzərincə cəhənnəm ideyası əslində cəmiyyətdə cinayətin, psiliklərin və şər əməllərin qarşısını almır. belə baxsaq, ən pis cinayətkarlar belə cəhənnəmə inananlardır. əgər cinayət baş vermirsə, bunun səbəbi cəhənnəm qorxusu deyil, bu dünyada veriləcək cəzanın, tanış-bilişin məzəmmətinin qorxusudur.

axundov xalqın cəhalətdən qurtuluş yolu kimi maarifçiliyi göstəriridi və avropa mühitini misal göstərərək, onlardan faydalanmağa çağırırdı. həmçinin din və elm münasibətlərinə toxunan filosof yazır ki, din və elm bir-birinə zidd halətdir. bir insan imanlıdırsa və fəlsəfə, elmlə məşğul olarsa, bu heç uymaz. yaxud da əksinə. nə xoş o adamın hakına ki, bu iki bir-birinə zidd haləti öz varlığında birləşdirə bilsin. lakin, bu iş mümkünsüzdür.

məhəmməd əmin rəsulzadə "mirzə fətəli axundov" məqaləsində yazırdı: :...mədəni dünyanın bütün dillərinə çevrilmiş komediyalarında və fəlsəfi publisistik əsərlərində mirzə fətəli müsəlman dünyasının ictimai və siyasi, bütün həyati sahələrində lüzum olduğunu müdafiə edirdi. axundov əslində allaha, mütləq həqiqət idealına qarşı deyil, sxolastik təfəkkür tərzinə qarşı mübarizə aparmışdır ... ".

göründüyü kimi rəzulzadə bu məqaləsində axundovu ona ünvanlanmış tənqidlərdən müdafiə etməyə çalışmış, əslində onun fəlsəfəsinin düzgün anlaşılmadığı iddiasıyla çıxış etmişdi. düzü, axundov islam mütffəkkirləri tərəfindən sonralar çox ciddi tənqid olunmuşdu. buna səbəb, filosofun islamı tənqid etməklə yanaşı, onu lazımsız və puç hesab etməsi olmuşdu. mütəffəkkir "kəmalüddövlə məktubları" əsərində kəmalüddövlənin dilindən yazır ki, "ey cəmalüddövlə, bu sözlərimdən sən güman eləmə ki, mən bəlkə başqa din və məzhəbi islama mürtəce tuturam. iş ona qalsa, genə islam sair ədyandan bərgüzidə (dinlərdən seçilmiş olanı) və mənim qəbulumdur. bu qədər var ki, mən külli ədyanı puç və əfsanə hesab edirəm. onların heç birinə axirətdə qurtuluş ümidi ilə mail deyiləm". əslində burdan məlum olurki, axundov bütün dinləri puç hesab etsə də, islamı bəzi məaqmlarda onlardan üstün hesab edir. həmçinin filosof imam hüseyn haqqında xoş fikirləriylə diqqəti cəlb edir. o deyirdi ki, gərək biz, hüseynlə fəxr edək və onun mərdliyi ilə qürur duyaq. əgər biz imamın ruhunu özümüzdən razı salmaq, onu şad etmək istəyiriksə, bunun üçün imam hüseyn adına məktəblər açıb, uşaqlarımıza orda tərbiyə və təhsil verək. yoxsa baş yarmaqla, sinə döyməklə bir şeyə nail olmaq olmaz.

mirzə fətəli axundzadə dövrünün ən görkəmli simalarından olub, bütün deyilənlərə rəğmən azərbaycan fəlsəfəsinin (materialist fəlsəfə) ən böyük nümayəndəsi hesab etmək olar. bəlkə də axundzadənin bəxti onda gətirməmişdi ki, o, azərbaycanda, bu mühitdə fəaliyyət göstərmişdi. bəlkə də avropada fəaliyyət göstərsəydi, səsi daha yüksəklərdən gələrdi.